ديگر كتب اين عصر اعم از فقهى « 1 » و فلسفى « 2 » و غير آن مىتوان مشاهده كرد و در مجموع جاى تأمل دارد . آثار جناب صدر المتألهين از اين نقطه ضعف خالى است . از زاويهء ديگر ، آقا على نخست در مدرسه قاسم خان ( معروف به مادر شاه منسوب به مهد عليا مادر ناصر الدين شاه ) و سپس در مدرسه سپهسالار تدريس مىكرد و همواره مورد احترام دربار بود . اما نبايد از نظر دور داشت كه اولا دربار با اكرام و احترام به علما در پى تثبيت موقعيت خود در ميان مردم بود ، نه اينكه علما نيازى به حمايت دربار داشته باشند ، ثانيا در منش و روش و مكتوبات آقا على هيچ نكته‌اى دالّ بر تعلّق خاطر و تمايل به ارباب قدرت و جاه و سلطنت مشاهده نمىشود . 2 - ميرزا حسن خان اعتماد السلطنة ( 1259 - 1331 ) ميرزا حسن خان از 1284 تا پايان عمر خود با ناصر الدين شاه همدم و همسفر و همراه بوده ، و مسئوليت قرائت روزنامه براى شاه را به عهده داشته . درس خوانده فرانسه بود و با غرب آشنا . زير نظر وى يك رشته كتاب تأليف و ترجمه شد . از جمله مهمترين خدمات فرهنگى وى تأليف دو كتاب است به نامهاى « المآثر و الآثار » كه تاريخ ايران را از زواياى مختلف به‌ويژه فرهنگى در عصر ناصرى به رشتهء تحرير در آورده است و يكى « روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه » كه خاطرات روزانه وى است « 3 » . وى مريد و دوست آقا على بوده و آنچنانكه از مطالعهء روزنامه خاطرات برمىآيد فراوان به منزل حكيم موسس سر مىزده است . به عنوان نمونه : « 16 ذى قعده ، صبح كه خدمت جناب آقا على كاغذ نوشتم دو سطر در جواب من نوشته بود كه خيلى مرا متألم كرد ، به نظرم رسيد كه آخرين خط شريف ايشان باشد . « 4 » » به آخرين يادداشت وى دربارهء آقا على در بحث وفات حكيم مؤسس اشاره خواهيم كرد . « 5 » قبلا به نحوهء معرفى وى در كتاب المآثر و الآثار نسبت به آقا على اشاره كرديم : « استاد الاساتيد آقا على زنوزى سلمه الله . . . امروز ولايت طهران بلكه

--> ( 1 ) . به عنوان نمونه رجوع كنيد به مقدّمهء كشف الغطاء فى شرح مبهمات الشريعة الغرّاء ، نوشته شيخ جعفر كبير . ( 2 ) . به عنوان نمونه رجوع كنيد به مقدّمهء اسرار الحكم نوشته حاج ملا هادى سبزوارى . ( 3 ) . هر دو كتاب توسط ايرج افشار تصحيح و در تهران منتشر شده است . ( 4 و 5 ) . روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ص 804 و 705 .